W obecnych czasach mamy do czynienia z rosnącą mobilnością rodzin. Coraz częściej dochodzi do sytuacji, w których jedno z rodziców wyjeżdża za granicę z dzieckiem bez zgody drugiego z rodziców. Takie przypadki są określane potocznie mianem „porwania”, jednak w świetle prawa określamy je mianem „bezprawnego uprowadzenia” bądź „zatrzymania dziecka”.
Kluczowym aktem prawnym, który reguluje opisane powyżej kwestie jest Konwencja haska z 25 października 1980 roku dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę.
Konwencja haska z 1980 roku jest aktem prawa międzynarodowego, którego celem jest zapewnienie niezwłocznego powrotu dziecka bezprawnie zatrzymanego lub uprowadzonego w innym państwie, ochrona prawa do opieki oraz kontaktów z dzieckiem. Konwencja obowiązuje zarówno w Unii Europejskiej, jak i państwach poza Unią Europejską. Podkreślenia natomiast wymaga, że istnieją dodatkowe regulacje wynikające z prawa Unii Europejskiej. Konwencję stosuje się aż do ukończenia przez dziecko 16. roku życia.
W tym artykule:
- Kiedy mamy do czynienia z bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem dziecka?
- Cele postępowania
- Jak ukształtowana jest procedura?
- W jakich sytuacjach sąd może odmówić powrotu dziecka?
- Dlaczego w sprawach z konwencji haskiej kluczowa jest szybka reakcja?
- Zwłoka może osłabić pozycję procesową rodzica.
- Podsumowanie
Kiedy mamy do czynienia z bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem dziecka?
O bezprawnym uprowadzeniu lub zatrzymaniu dziecka mamy do czynienia, gdy:
- dziecka ma miejsce stałego pobytu w jednym państwie;
- dziecko zostało wywiezione do innego państwo lub w nim zatrzymane;
- wyjazd dziecka nastąpił z naruszeniem prawa do opieki, które przysługiwało drugiemu rodzicowi (opiekunowi prawnemu)
- prawo to było faktycznie wykonywane lub byłoby wykonywane gdyby nie doszło do wyjazdu dziecka.
Co należy uznać za szczególnie istotne – nawet jeśli rodzicowi przysługuje pełnia władzy rodzicielskiej, wyjazd za granicę bez zgody drugiego rodzica może zostać uznany za bezprawny, nawet jeśli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom.
Cele postępowania
Celem postępowania jest wyłącznie ustalenie, czy doszło do bezprawnego zatrzymania bądź uprowadzenia dziecka, a jeśli tak – czy dziecko powinno zostać niezwłocznie zwrócone do państwa swojego stałego pobytu. Wtedy właściwy sąd będzie rozstrzygał kwestie opieki i kontaktów.
Postępowanie na podstawie konwencji haskiej nie służy rozstrzyganiu, przy którym z rodziców dziecko powinno zamieszkać na stałe. Nie są również rozstrzygane kwestie związane z władzą rodzicielską.
Jak ukształtowana jest procedura?
W pierwszej kolejności należy skierować wniosek do tzw. organu centralnego w swoim w państwie (w Polsce – do Ministerstwa Sprawiedliwości) albo bezpośrednio do sądu w państwie, do którego dziecko zostało wywiezione. We wniosku należy wskazać najważniejsze informacje o dziecku, rodzicach, okolicznościach wyjazdu oraz podstawach prawnych opieki.
W drugiej kolejności sprawa trafia do sądu. Rolą sądu jest zbadanie, czy spełnione zostały przesłanki bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania. Zasadą jest szybkie rozpoznawanie sprawy – Konwencja zakłada bowiem, że postępowanie winno być prowadzone w trybie pilnym.
W jakich sytuacjach sąd może odmówić powrotu dziecka?
Zasadą jest nakazanie powrotu dziecka do miejsca stałego pobytu. Konwencja przewiduje jednak wyjątki. Sąd może odmówić powrotu między innymi gdy upłynął ponad rok od bezprawnego uprowadzenia dziecka, a dziecko zdążyło już zintegrować się z nowym środowiskiem; gdy istnieje poważne ryzyko, że powrót narazi dziecko na szkodę fizyczną lub psychiczną albo postawi je w sytuacji nie do zniesienia bądź gdy dziecko osiągnęło odpowiedni stopień dojrzałości i sprzeciwia się powrotowi.
Wyjątki są interpretowane przez sąd restrykcyjnie – sąd nie bada, w jakim kraju dziecko będzie się żyło „lepiej”.
W przypadku, w którym w toku postępowania podnoszony jest argument przemocy domowej jako przesłanki odmowy powrotu dziecka, sąd analizuje czy zagrożenie jest realne i konkretne oraz czy możliwe jest zastosowanie środków zabezpieczających w państwie powrotu (t. zakaz zbliżania czy nadzór kuratora).
Każda sprawa wymaga jednak indywidualnej oraz pogłębionej analizy.
Dlaczego w sprawach z konwencji haskiej kluczowa jest szybka reakcja?
Czas ma w sprawach z konwencji haskiej o cywilnych aspektach uprowadzenia dziecka za granicę ogromne znaczenie. Im szybciej wniosek zostanie sporządzony tym większa szansa na sprawne przeprowadzenie procedury oraz mniejsze ryzyko powoływania się przez drugą stronę na integrację dziecka z nowym środowiskiem.
Zwłoka może osłabić pozycję procesową rodzica.
Postępowania wszczęte na podstawie konwencji haskiej o cywilnych aspektach uprowadzenia dziecka za granicę należą do najbardziej skomplikowanych spraw rodzinnych o charakterze międzynarodowym.
Wymagają one znajomości prawa międzynarodowego prywatnego, analizy orzecznictwa zarówno krajowego, jak i międzynarodowego, szybkiego działania procesowego oraz współpracy z prawnikami w innych państwach.
Podsumowanie
Konwencja haska z 1980 r. stanowi podstawowy instrument prawny służący przeciwdziałaniu międzynarodowym uprowadzeniom dzieci. Jej celem nie jest rozstrzyganie sporów rodzicielskich, lecz przywrócenie stanu sprzed bezprawnego wyjazdu i umożliwienie właściwemu sądowi rozstrzygnięcia sprawy opieki.
W przypadku planowanego wyjazdu dziecka za granicę lub podejrzenia bezprawnego uprowadzenia warto jak najszybciej zasięgnąć profesjonalnej porady prawnej – odpowiednie działania podjęte we właściwym czasie mogą mieć kluczowe znaczenie dla dalszych losów dziecka i całej rodziny.